การส่งต่อธุรกิจ และ มรดกของครอบครัว แน่นอนว่า คือ สุดยอดปรารถนาของทุกธุรกิจครอบครัว ทว่า เพื่อให้เป้าหมายของการสืบสานธุรกิจสามารถฝ่าฟันผ่านความท้าทายต่างๆ ได้นั้นเป็นเรื่องที่ต่างต้องรับมือกันอย่างมีกลยุทธ์ ด้วยว่า ความท้าทายที่รออยู่ข้างหน้ามีอยู่หลากหลาย อาทิ  การรักษาความสำเร็จอย่างยั่งยืน การถ่ายทอดผู้นำรุ่นต่อไปอย่างราบรื่น การจัดการการเปลี่ยนแปลงผู้ถือหุ้น ตลอดจนการสร้างมรดกที่คงอยู่ไปอีกหลายรุ่น ฯลฯ

 

ทั้งนี้ ยังมีเครื่องมือสำคัญอย่างหนึ่งที่จะช่วยให้ธุรกิจครอบครัวสามารถบรรลุเป้าหมายระยะยาวเหล่านี้ได้ นั่นคือ ธรรมนูญครอบครัว (Family Charter) หรือบางครั้งเรียกว่า Family Constitution หรือ Family Protocol ซึ่งเป็นเอกสารที่กำหนดกติกา หน้าที่ ความรับผิดชอบทั้งในเรื่องการเป็นเจ้าของและการบริหารธุรกิจ รวมถึงระบุคุณค่าหรือค่านิยมที่จะกำกับพฤติกรรมของสมาชิกครอบครัวในสังคมวงกว้างด้วย

 

คำว่า “ธรรมนูญครอบครัว” อาจเป็นคำที่ดูเข้าใจยาก ไกลตัว และด้วยขนาดของธุรกิจครอบครัวของเราคงยัง “ไม่ใช่” ทว่า ในทางปฏิบัติแล้ว การเตรียมการเพื่อสร้างธรรมนูญครอบครัวนั้นเป็นเรื่องที่พึงกระทำ เนื่องจากเป็นกระบวนการที่ต้องเตรียมตัว และใช้ระยะเวลาพอสมควร ที่สำคัญ เนื้อหาของธรรมนูญต้องปรับให้เหมาะสมกับสถานการณ์ ปรัชญา และวัฒนธรรมเฉพาะของแต่ละครอบครัว แต่ทุกฉบับควรครอบคลุมหัวข้อสำคัญร่วมกัน

 

ทำไม “ธรรมนูญครอบครัว” จึงสำคัญ?

ทำไมธุรกิจครอบครัวจึงต้องร่วมกันสร้าง “ธรรมนูญครอบครัว” ของตนเองขึ้นมานั้นมีทั้งคุณประโยชน์ที่เป็นรูปธรรมและนามธรรมสำหรับครอบครัวนั้นๆ กล่าวคือ

 

• ประโยชน์ที่เป็นรูปธรรม เช่น ช่วยให้ธุรกิจครอบครัวสามารถวางแผนการสืบทอดผู้นำ (succession) ได้อย่างเป็นระบบ ซึ่งในประเด็นนี้ถือเป็นประโยชน์ที่สำคัญมาก เพราะหากไม่มีแผนหรือไม่ได้ระบุไว้อย่างเป็นทางการก็อาจจะสร้างหายนะให้ธุรกิจครอบครัวได้เลย ทั้งนี้ จากงานวิจัยของ BCG ที่ระบุว่า ธุรกิจครอบครัวที่มีแผนสืบทอดอย่างชัดเจน มีการเติบโตของรายได้ดีกว่าธุรกิจที่ไม่มีแผนถึง 14% ภายในสองปี แถมยังส่งผลต่อมูลค่าตลาดและอัตรากำไรอีกด้วย
• ประโยชน์ที่เป็นนามธรรม เช่น การสร้างมรดกทางจิตใจ (legacy) และความสัมพันธ์ที่แน่นแฟ้นในครอบครัว ตัวอย่างเช่น ตระกูล Wendel[1] ในฝรั่งเศส ซึ่งประกอบธุรกิจอุตสาหกรรมและการลงทุนร่วมกันมานาน 321 ปี ปัจจุบันมีสมาชิกกว่า 1,000 คน ที่สำคัญ คนในตระกูลยังสามารถรักษามรดกและความเป็นปึกแผ่นไว้ได้เพราะธรรมนูญที่ระบุถึงวิธีสร้างความสามัคคีและความผูกพัน

 

นอกจากนี้  ธรรมนูญครอบครัว ยังมีความสำคัญอย่างยิ่งในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของธุรกิจครอบครัวอีกด้วย เช่น ในช่วงจังหวะของการถ่ายทอดตำแหน่งผู้นำ, การขายธุรกิจดั้งเดิม, การลงทุนในธุรกิจใหม่ๆ ฯลฯ โดยเฉพาะเมื่อสมาชิกรุ่นใหม่ๆ ในรุ่นที่ 3 หรือ 4 เข้ามามีบทบาทในธุรกิจครอบครัวเพิ่มขึ้น ซึ่งหากว่า สมาชิกในครอบครัวรุ่นก่อนหน้าได้สร้างธรรมนูญครอบครัวไว้อย่างชัดเจนเป็นลายลักษณ์อักษรก็จะช่วยลดความตึงเครียดที่อาจเกิดขึ้นในช่วงนี้ได้

 

ดังตัวอย่างของครอบครัวหนึ่งที่ผู้ก่อตั้งธุรกิจครอบครัวได้มอบอำนาจการควบคุมธุรกิจให้ลูกชายมาหลายปี แต่เมื่อจะต้องส่งต่อธุรกิจ เขากลับเลือกผู้บริหารมืออาชีพจากภายนอกเข้ามาบริหาร แทนที่จะให้สมาชิกในครอบครัวสืบทอด ครอบครัวจึงร่างธรรมนูญเพื่อกำหนดกติกาเกี่ยวกับประเด็นต่างๆ ที่สำคัญ เช่น การจัดสรรที่นั่งในคณะกรรมการบริษัท การระบุบทบาทของสมาชิกในครอบครัวเพื่อสร้างความสัมพันธ์ การสืบสานมรดกนอกเหนือจากเรื่องธุรกิจ เช่น การทำกิจกรรมเพื่อสังคม ฯลฯ

 

ปัญหาธรรมนูญครอบครัวในทางปฏิบัติ

แม้ธรรมนูญครอบครัวจะมีประโยชน์อย่างมากต่อธุรกิจและครอบครัว แต่ก็ยังมีหลายครอบครัวที่ประสบความสำเร็จแล้ว ทว่า กลับไม่เห็นความจำเป็นที่จะเขียนกฎเกณฑ์ต่างๆ งเป็นลายลักษณ์อักษร เพราะคิดว่าความสัมพันธ์และความเชื่อใจกันนั้นก็มากเพียงพอแล้ว

 

หรือบางครอบครัวมีธรรมนูญครอบครัวอยู่แล้ว ทว่า การเขียนธรรมนูญครอบครัวกลับไม่มีความละเอียด และครอบคลุมมากเพียงพอ จนทำให้ไม่สามารถใช้เป็นแนวทางตัดสินใจได้จริง เช่น ไม่ได้ระบุขั้นตอนชัดเจนสำหรับการเลือกผู้นำ หรือไม่กำหนดแนวทางปฏิบัติหากมีสมาชิกครอบครัวต้องการขายหุ้นโดยไม่คาดฝัน หรือบางครั้งธรรมนูญใช้ถ้อยคำทางกฎหมายมากเกินไปจนคนในครอบครัวอ่านไม่เข้าใจ

 

7 หัวข้อสำคัญที่เป็น “ของต้องมี”  

เนื้อหาหลักที่ควรต้องกำหนดใน “ธรรมนูญครอบครัว” ไว้อย่างครบถ้วน ประกอบด้วย

 

 

1) นิยาม (Definition)

นิยามเบื้องต้นที่ต้องมี คือ ต้องนิยามให้ได้ว่า ใครคือ “สมาชิกครอบครัว” เพราะในรุ่นลูกอาจยังชัดเจน แต่พอถึงรุ่นหลานหรือเหลนก็อาจมีความซับซ้อนมากขึ้น เช่น คู่สมรสที่หย่าร้าง คู่สมรสหม้าย ลูกบุญธรรม หรือบุตรนอกสมรส  ฯลฯ ดังนั้น ธรรมนูญครอบครัวจึงควรกำหนดนิยามตรงนี้ให้ชัดตามกฎหมาย

 

2) คุณค่า (Values)

ธรรมนูญครอบครัวมักระบุค่านิยมสำคัญที่ครอบครัวยึดถือ เช่น การทำธุรกิจอย่างซื่อสัตย์ การสนับสนุนการศึกษาและสาธารณสุข หรือการไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวธุรกิจบางประเภทตามความเชื่อทางศาสนา บางครอบครัวยังระบุแนวปฏิบัติ เช่น ห้ามใช้ชื่อเสียงตระกูลไปทำธุรกิจส่วนตัว หรือสนับสนุนพรรคการเมืองอย่างเปิดเผย

 

3) ธรรมาภิบาล (Governance)

ธรรมนูญครอบครัวต้องระบุโครงสร้าง พร้อมกำหนดบทบาท หน้าที่ และวิธีการทำงานร่วมกันให้ชัดเจน เพื่อความโปร่งใสในธุรกิจครอบครัว เช่น คณะกรรมการบริษัท (Board of Directors) สภาครอบครัว (Family Council) สมัชชาครอบครัว (Family Assembly) มูลนิธิครอบครัว (Family Foundation)

 

4) การจัดการความเป็นเจ้าของ (Management of Business Ownership)

• ธรรมนูญครอบครัวควรกำหนดวิธีรักษาธุรกิจให้อยู่ในมือครอบครัว เช่น
• ห้ามขายหุ้นให้นักลงทุนภายนอก
• การกำหนดสิทธิในการซื้อหุ้นก่อน (Right of First Refusal)
• การจูงใจให้ถือหุ้นต่อ เช่น การจ่ายเงินปันผลที่ดี หรือให้กู้เพื่อจ่ายภาษีมรดก

 

 

 

5) การสืบทอดและการมีส่วนร่วมในธุรกิจ (Succession and Involvement in Business)

ธรรมนูญครอบครัวควรกำหนดหลักเกณฑ์การสืบทอดและการมีส่วนร่วมในธุรกิจให้ชัดเจน เช่น

• ใครมีสิทธิจะเป็นซีอีโอของธุรกิจ  
• ทักษะและคุณสมบัติที่ต้องมีสำหรับผู้บริหารหรือกรรมการ
• หลักการประเมินผลงานสมาชิกในครอบครัว
• การจ่ายเงินให้ธุรกิจส่วนตัวของสมาชิกเพื่อป้องกันความขัดแย้ง

 

6) งานการกุศลและกิจกรรมสร้างความผูกพัน (Philanthropy and Affiliation Mechanisms)

ธุรกิจครอบครัวหลายแห่งใช้กิจกรรมการกุศลและกิจกรรมสร้างความผูกพัน เพื่อสร้างความสามัคคี เช่น

• กิจกรรมเพื่อสังคม (CSR)
• การพบปะสังสรรค์ประจำปี
• การให้คำปรึกษาทางธุรกิจและกฎหมายผ่านสำนักงานครอบครัว (Family Office)

 

7) รอบระยะเวลาและกระบวนการปรับปรุงธรรมนูญครอบครัว (Term and Revision Process)

ธรรมนูญครอบครัวควรกำหนดรอบระยะเวลาของการแก้ไข/ปรับปรุง เพื่อให้ธรรมนูญครอบครัวเข้ากับบริบททางสังคม และเศรษฐกิจ หรือแม้แต่ภายในครอบครัยวที่เปลี่ยนแปลงไป เช่น

• สามารถใช้ธรรมนูญครอบครัวได้อย่างน้อย 1 รุ่น และต้องระบุวิธีการแก้ไข เช่น ใช้เสียงเห็นชอบกี่เปอร์เซ็นต์

            จะร่างฉบับใหม่ทั้งหมดหรือแก้ไขเฉพาะบางข้อ

 

 

 

กระบวนการร่างธรรมนูญครอบครัว

กระบวนการร่างธรรมนูญครอบครัวมีความสำคัญไม่แพ้เนื้อหา เพราะหากร่างขึ้นโดยผู้มีอำนาจเพียงคนเดียว คนอื่นอาจไม่ยอมรับ โดยเฉพาะหากธรรมนูญครอบครัวนั้นๆ จำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของสมาชิกในครอบครัว ดังนั้น เพื่อมิให้เกิดปัญหาดังกล่าวจึงควรดำเนินการด้วยแนวทางการดำเนินการต่างๆ อาทิ

• ควรใช้กระบวนการที่เปิดกว้างและมีส่วนร่วม
• คัดเลือกทีมสมาชิกครอบครัวที่เป็นตัวแทน ซึ่งมักมาจากสภาครอบครัว (Family Council)
• เริ่มด้วยพูดคุยกับสมาชิกที่มีความสำคัญแบบตัวต่อตัว เพื่อค้นหามุมมอง
• ร่างหัวข้อที่เป็นประเด็นละเอียดอ่อนก่อน เช่น การเลือกผู้สืบทอด หรือการขายหุ้น
• ใช้ที่ปรึกษาภายนอกช่วยในประเด็นเทคนิคหรือช่วยหาทางออกในเรื่องที่ขัดแย้ง

 

ที่สำคัญ กระบวนการต่างๆ ข้างต้นควรดำเนินการแยกจากการประชุมธุรกิจปกติ เพื่อไม่ให้เรื่องธุรกิจปัจจุบันมากวนการร่างธรรมนูญครอบครัว และต้องกำหนดกรอบเวลาชัดเจน เพื่อป้องกันการยืดเยื้อ

 

คุณอยู่ตรงไหนในวันนี้?

ทั้งนี้ เพื่อเป็นการประเมินว่า ธุรกิจครอบครัวใดควรร่างธรรมนูญครอบครัวใหม่ หรือปรับปรุงของเดิมให้ทันยุคทันสมัย ด้วยการ ทดลองตอบคำถามเหล่านี้

• ธุรกิจครอบครัวของคุณกำลังจะมีการเปลี่ยนผู้นำหรือไม่?
• เมื่อจะต้องเปลี่ยนผู้นำ คุณคิดว่า จะเลือกสมาชิกในครอบครัว หรือมืออาชีพจากภายนอก?
• มีสมาชิกในครอบครัวกำลังจะขายหุ้นจำนวนมากหรือไม่?
• คุณมีข้อตกลงกันไว้หรือยังว่า สมาชิกคนอื่นๆ ในครอบครัวจะซื้อหุ้นของธุรกิจครอบครัวได้ก่อน?
• ครอบครัวกำลังจะลงทุนในอุตสาหกรรมใหม่หรือประเทศใหม่หรือไม่?
• คุณต้องการผู้ถือหุ้นภายนอกหรือไม่?
• สมาชิกในครอบครัวรุ่นใหม่กำลังต้องการมีบทบาทมากขึ้นหรือไม่?
• คุณมีวิธีกระจายอำนาจการตัดสินใจกับสมาชิกในครอบครัวรุ่นใหม่แล้วหรือยัง?
• ธรรมนูญครอบครัวที่มีอยู่ครอบคลุมทุกเรื่องที่อาจเป็นปัญหาหรือยัง?
• ภาษาที่ใช้ในธรรมนูญครอบครัวชัดเจนหรือซับซ้อนเกินไป?

 

สำหรับคำตอบของคำถามเหล่านี้อาจชี้ให้เห็นว่า ถึงเวลาแล้วที่ธุรกิจครอบครัวจะต้องกลับมาทบทวนวิธีจัดการประเด็นต่างๆ เหล่านี้อย่างจริงจัง เพราะธรรมนูญครอบครัวที่ดี ไม่เพียงเป็นกติกา แต่ยังเป็นรากฐานที่ช่วยให้ครอบครัว รักษาความสำเร็จและมรดกทางธุรกิจไปได้อีกหลายรุ่น

 

#ที่ปรึกษาธุรกิจครอบครัว #บริษัทที่ปรึกษาธุรกิจครอบครัว
#ธุรกิจครอบครัว #ผู้เชี่ยวชาญธุรกิจครอบครัว
#FAMZ #การสืบทอดธุรกิจ  
#การบริหารธุรกิจครอบครัว  #ธรรมนูญครอบครัว

 

ที่มา : Jean-Werner de T’Serclaes & Sandro Marzo, Use a Charter to Sustain a Family’s Business and Legacy.

https://web-assets.bcg.com/img-src/BCG-Use-a-Family-Charter-June-2015_tcm9-76537.pdf